सिस्टिमच्या ‘भेसळीत’ सापडलेलं १००% शुद्ध रसायन : तुकाराम मुंढे!

 लाच, वशिला आणि तडजोड… ही आता आपल्या सिस्टिमची ‘डिफॉल्ट सेटिंग’ झाली आहे. आपण अशा एका सडलेल्या कालखंडात जगत आहोत, जिथे ‘भेसळ’ हा गुन्हा नसून ती आपली जीवनशैली बनली आहे. दुधातल्या पाण्यापासून राजकारणातल्या तत्त्वांपर्यंत आणि रस्त्यावरच्या खड्ड्यांपासून सरकारी फायलींपर्यंत… सगळीकडे नुसती वाळवी लागली आहे. व्यवस्था इतकी मुर्दाड आणि बधीर झाली आहे की, टेबलाखालून ‘वजन’ ठेवल्याशिवाय कागद पुढे सरकेल, यावर सामान्य माणसाचा अजिबात विश्वास उरलेला नाही.

अशा या कणाहीन आणि मिंध्या व्यवस्थेत, जेव्हा एखादा माणूस ताठ मानेने उभा राहतो आणि समोरच्याच्या डोळ्यात डोळे घालून ठणकावून सांगतो— “मी फक्त नियम वाचतो, तुम्ही कोणीही असा!”— तेव्हा तो आपल्याला या ग्रहावरचा माणूस वाटतच नाही. तो थेट एखाद्या हॉलिवूड सिनेमातला ‘सुपरहिरो’ वाटू लागतो!

तुकाराम मुंढे. महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय सेवेतलं एक धगधगतं अग्निकुंड! हे नाव नुसतं उच्चारलं, तरी भल्याभल्या राजकीय नेत्यांची, कंत्राटदारांची आणि कामचुकार बाबुंची पाचावर धारण बसते. का? मुंढेंकडे अशी कोणती जादूची कांडी आहे? की त्यांनी स्वतःचे काही वेगळे कायदे लिहून काढलेत?

अजिबात नाही. शून्य!

तुकाराम मुंढे यांच्या या ‘दहशतीमागचं’ किंवा ‘वलयामागचं’ कारण इतकं साधं आहे, की ते ऐकून एका अर्थाने या व्यवस्थेचीच कीव येते. त्यांनी दुसरं-तिसरं काहीही केलेलं नाही; त्यांनी फक्त तेच केलं, ज्याची शपथ आयएएस होताना मसुरीच्या अकॅडमीत घेतली जाते. त्यांनी फक्त आपली ‘ड्युटी’ केली.

पण विचार करा, समाज म्हणून आपण किती भयंकर मानसिकतेत अडकलो आहोत! एका अधिकाऱ्याने कोणाचीही लाच न घेता, कुठल्याही राजकीय दबावाला न जुमानता, केवळ स्वतःचं ठरवून दिलेलं काम इमानेइतबारे करणं… ही गोष्ट आजकाल इतकी ‘असामान्य’ आणि ‘दुर्मिळ’ झाली आहे की, आपण त्या अधिकाऱ्याला थेट डोक्यावर घेऊन नाचतो. ज्या व्यवस्थेत ‘चलता है’ हाच परवलीचा शब्द आहे, तिथे सकाळी वेळेवर कार्यालयात येणारा, फायलींचा वेळेत निपटारा करणारा आणि बेकायदेशीर कामावर थेट लाल शेरा मारणारा अधिकारी म्हणजे सिस्टिमसाठी चक्क एक ‘शॉक ट्रीटमेंट’ असते.

आपण मार्व्हल आणि डीसीच्या सिनेमांमध्ये सुपरहिरो शोधतो. त्यांच्याकडे हवेत उडण्याची ताकद असते, ते डोळ्यातून लेझर किरण सोडतात. पण खऱ्या आयुष्यातला आपला ‘रिअल लाईफ सुपरहिरो’ तो असतो, जो अनधिकृत बांधकामांवर बुलडोझर चालवताना समोरचा नेता कोणत्या पक्षाचा आमदार-खासदार आहे, याचा हिशेब लावत नाही. जो जनतेच्या पैशाची होणारी लूट एका सहीने थांबवतो. नवी मुंबई, नागपूर, नाशिक… जिथे जिथे मुंढे साहेबांची नियुक्ती झाली, तिथे तिथे त्यांनी हीच ‘स्वच्छता मोहीम’ राबवली. त्यांनी फक्त कायद्याची अंमलबजावणी केली, आणि म्हणूनच ते भ्रष्ट व्यवस्थेचे ‘व्हिलन’ आणि जनतेचे ‘हिरो’ ठरले.

नियम मोडणाऱ्यांना त्यांची जागा दाखवताना मुंढे साहेब किती कठोर होऊ शकतात, याचं ताजं उदाहरण म्हणजे नुकतंच घडलेलं पुण्यातलं प्रकरण. पुण्यातील एका प्रसिद्ध मिठाईच्या दुकानातून विषबाधेची तक्रार आल्यावर मुंढेंच्या ‘एफडीए’ने (FDA) थेट त्यांचं दुकानच सील केलं. दुकानदाराने ९८% सुधारणा करूनही प्रशासनाने त्यांना ३४ दिवस दुकान उघडू दिलं नाही. प्रकरण मुंबई हायकोर्टात गेलं. कोर्टाने प्रशासकीय दिरंगाईबद्दल एफडीएला ५ लाखांचा दंड नक्कीच ठोठावला, पण जाता-जाता कोर्टाने जे निरीक्षण नोंदवलं, ते मुंढेंच्या कामाची सर्वात मोठी पावती आहे.

हायकोर्ट म्हणाले— “तुमचा हेतू अत्यंत प्रामाणिक आहे, तुम्ही जनतेच्या आरोग्यासाठी जे काम करत आहात ते कौतुकास्पद आहे. अखेर एखादं सरकारी खातं लोकांसाठी ठामपणे उभं राहिलंय!” विचार करा… स्वतः देशाची न्यायव्यवस्था ज्या अधिकाऱ्याच्या हेतूवर आणि प्रामाणिकपणावर शिक्कामोर्तब करते, तो अधिकारी या सडलेल्या व्यवस्थेसाठी ‘सुपरहिरो’ नाही तर कोण आहे?

जेव्हा एखादा अधिकारी शंभर टक्के प्रामाणिक असतो, तेव्हा ही कुजलेली व्यवस्था त्याला संपवण्यासाठी एकवटते. मुंढे साहेबांच्या आजवर झालेल्या असंख्य बदल्या, हा त्यांच्या प्रामाणिकपणाचाच सर्वात मोठा पुरावा आहे. जो माणूस काम करतो, त्याला एका जागी टिकू न देण्याची या व्यवस्थेची एक अघोषित परंपराच आहे. पण कमाल बघा… प्रत्येक बदली या माणसाला अधिक तावून-सुलाखून बाहेर काढते. एखाद्या अधिकाऱ्याची बदली झाल्यावर जेव्हा सामान्य नागरिक संतापाने रस्त्यावर उतरून मोर्चे काढतात, तेव्हा समजून जावं की या देशातल्या सामान्य माणसाच्या मनात ‘चांगल्या प्रशासनाची’ भूक आजही जिवंत आहे.

तुकाराम मुंढे हे केवळ एका व्यक्तीचं नाव नाही; ती एका बंडखोरीची ठिणगी आहे. ते एक असं जळजळीत सत्य आहे, जे रोज आपल्या डोळ्यांत अंजन घालून सांगतं— “या देशाला महासत्ता बनवण्यासाठी कुठल्याही क्रांतीची, तलवारीची किंवा सुपरपॉवरची गरज नाही. प्रत्येक माणसाने, मग तो शिपाई असो वा जिल्हाधिकारी, केवळ स्वतःचं काम प्रामाणिकपणे आणि निर्भयपणे केलं, तरी हा देश आपोआप जगात भारी होईल.”

जोवर या व्यवस्थेत संविधानालाच आपला ‘बॉस’ मानणारे तुकाराम मुंढेंसारखे ‘वेडे’ अधिकारी काम करत आहेत, जे नियमांपुढे कोणाच्याही बापाला जुमानत नाहीत… तोवर या देशाची आशा संपलेली नाही.

सलाम या खऱ्याखुऱ्या सुपरहिरोला, ज्याने आपल्याला ‘कर्तव्य’ या शब्दाचा खरा अर्थ नव्याने शिकवला!